پێچەوانەی ئەمریکا، لە چین هیچ کەسێک دیار نییە بە ئاشکرا نیگەرانی ئەوە بێت کە مرۆڤایەتی لە داهاتوویەکی نزیکدا لەلایەن ژیریی دەستکردەوە لەناو دەچێت.
لەو وڵاتەدا هاووڵاتییان خزمەتگوزارییەکانی حکومەتی خۆجێی لە ڕێگەی فەرمانبەرە دیجیتاڵییەکانی ژیریی دەستکردەوە بەدەست دەهێنن؛ قوتابیان لە ڕێگەی بارکردنی وێنەیەکەوە وەڵامی خێرا لەسەر ئەرکە نووسراوەکانیان وەردەگرن؛ میوانەکانی هۆتێل ئەوپاکەتانە وەردەگرن کە لەلایەن ڕۆبۆتەکانەوە دەگەیەنرێنە سەر دەرگاکانیان.

بەکاربردنی فراوانی ژیریی دەستکرد لە چینی ئەمڕۆدا پشتڕاستی ئەوە دەکاتەوە کە وڵاتەکە پێشوازی لەم تەکنەلۆژیایە دەکات.
ڕاپرسییەکی کۆمپانیای مۆرگان ستانلی کە لە ڕۆژی دووشەممە بڵاو کرایەوە، دەریخست کە ٨٠٪ی بەشداربووانی چینی لانیکەم هەفتەی جارێک ژیریی دەستکرد بەکار دەهێنن، کە ئەم ڕێژەیە زۆر زیاترە لە ٥٤٪ەکەی ئەمریکا.
تەنانەت لە کاتێکدا بەڕێوەبەرە جێبەجێکارە تەکنەلۆژییەکان و توێژەرانی ئەمریکی داوای خاوکردنەوەی پەرەپێدانی ژیریی دەستکرد دەکەن و ئاماژە بە هەڕەشەی لەسەر مرۆڤایەتی دەکەن، کۆمەڵگەی چینی بە ڕێژەیەکی بەرچاو ، بێخەم ماوەتەوە.

ئەو وتانەی کە ژو جینگوان (تەمەن ٢٢ ساڵ و قوتابیی کارگێڕی لە پەکین) خستوویەتی ڕوو، ئەوە دەگەیەنن کە: «ئەم تەکنەلۆژیایە بۆ خزمەتکردنی مرۆڤایەتی دروست کراوە، نابێت وەک شتێک بۆ ترس سەیر بکرێت، وەک شتێک کە ئاسانکاریی گەورە بۆ ژیانمان دەهێنێت دەیبینم».
ناوبراو ئاماژەی بەوەش دا کە حکومەت بە تەواوی توانای بەڕێوەبردنی مەترسییەکانی هەیە.

لێدوانەکانی ژو هاوشێوەی قسەی چەندین کەس بوو کە کەناڵی CNN لەو هەفتەیەدا قسەی لەگەڵ کردن، کە ئەوە ڕەنگدانەوەی جیاوازیی هۆشیارییە لە نێوان کۆمەڵگەی چین و ئەمریکادا، لەگەڵ جیاوازیی ئاستی متمانە بە حکومەتەکانیان لە توانای مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو مەترسییە شیاوانەی لەلایەن تەکنەلۆژیاوە دروست دەبن.
جو سو، سەرۆکی بەشی شیکاری داتا لە کۆمپانیای ڕاوێژکاریی تەکنەلۆژیی Omdia دەڵێت: «لە ئەمریکادا تێڕوانینێکی گشتی هەیە کە بێ بوونی ئاشکراکەرانی گەندەڵی، کۆمپانیا گەورەکان دەتوانن لە لێپرسینەوە یان چاودێری دەرباز ببن بەهۆی لاوازیی چاودێریی حکومەتەوە، لە کاتێکدا لە چیندا متمانەیەکی زۆر بەهێز لەلایەن خەڵکەوە هەیە کە ئەگەر هەر شتێکی خراپ ڕوو بدات، حکومەت دەستوەردان دەکات».
هەروەها ئاماژە بە جیاوازییەکانی بەرکەوتن بە ژیریی دەستکرد، گوتاری گشتی لەسەر تەکنەلۆژیا، و چوارچێوەی فراوانی کولتووری و مێژوویی دەدات وەک هۆکاری ئەگەری بۆ ئەم جیاوازییە.

لە ڕاپرسییەکی کۆمپانیای توێژینەوەی بازاڕی Ipsos لە سەرەتای ئەم ساڵدا، ٨٣٪ی بەشداربووانی چینی بەرهەم یان خزمەتگوزارییە بەهێزکراوەکانی ژیریی دەستکردیان بە سەرنجڕاکێش زانیوە، لە کاتێکدا تەنیا ٣٣٪ی خەڵکی ئەمریکا هەستیان بە شێوازێکی هاوشێوە کردووە.
هاوکات ڕاپرسییەکی تری کۆمپانیای ڕاوێژکاریی بازاڕگەریی Edelman نیشانی دا ٨٦٪ی بەشداربووان لە چین گوتوویانە متمانەیان بە حکومەتی خۆیان هەیە بۆ ئەنجامدانی کارە ڕاستەکان، لە کاتێکدا ئەم ڕێژەیە لە ئەمریکادا تەنیا ٣٩٪ بووە.
جیاوازییەکی دیار لە نێوان هەردوو وڵاتدا سیستەمی سیاسییانە؛ لە کاتێکدا لە ئەمریکادا ئاشکراکردنی نهێنییەکان شتێکی ئاساییە و مشتومڕە سیاسییەکان زۆر جار ئاڵۆز دەبن، پێکهاتەی دەسەڵاتی سەرەوە بۆ خوارەوەی چین ڕێگە بە دەوڵەتی یەکحزبی دەدات ڕێساکان دابنێت بێ ئەوەی ڕووبەڕووی ڕەخنەی ئاشکرا ببێتەوە.
شی هۆنگچائو (تەمەن ٥١ ساڵ لە پارێزگای لیاۆنینگ لە باکووری ڕۆژهەڵاتی چین) دەڵێت: «هەموو ئەو کەسانەی دەمناسم دەڵێن ژیریی دەستکرد پێشتر چووەتە ناو هەموو لایەنێکی ژیانمانەوە، هەموو کەسێک باسی دەکات یان دەستی بە بەکارهێنانی کردووە، لەم خاڵەدا وەستاندنی زەحمەت دیارە».

لە بازاڕە کێبرکێکارە مەزنەکەی چیندا، کۆمپانیا تەکنەلۆژییەکان بە توندی چاتبۆتە ڕووبەڕوو و خۆڕایییەکان و تایبەتمەندییە دروستکراوەکانیان خستووەتە ناو ئەو ئەپانەی خەڵک پێشتر بەکاریان دەهێنان.
پیشەسازییەکان لە سینەما و بازرگانییەوە تاوەکو دروستکردن ئەم تەکنەلۆژیایە تێکەڵ دەکەن، قازانجەکانی بەرهەمهێنان و ئاسانکارییەکان بۆ خۆیان دەدوێن.

پۆ زیائو، توێژەر و دامەزرێنەری نامەی ئاڕاستەکراوی Hello China Tech دەڵێت: «زۆرینەی خەڵکی چین سەرەتا ژیریی دەستکرد دەبینن وەک بەرهەمێکی هەرزان و دواتر وەک مشتومڕێک، کاتێک تەکنەلۆژیاکە خۆی وەک خزمەتگوزارییەکی بەسوود و کەم تێچوو دەردەخات، خەڵک لەسەر بنەمای ئەوەی چی بۆیان دەکات هەڵسەنگاندنی بۆ دەکەن نەک ئەوەی چۆن دەتوانێت زیانیان پێ بگەیەنێت».

ئەمە پێچەوانەی ڕەهای ئەمریکایە، کە لەوێدا بەڕێوەبەرانی پیشەسازی و توێژەران نیگەرانیی گەورەیان سەبارەت بە خێراییی پەرەسەندنی ژیریی دەستکرد و مەترسییەکانی لەسەر بوونی مرۆڤ دەربڕیوە. چین، وەک هێزێکی تری ژیریی دەستکرد کە بە هاوشانی ئەمریکا دادەنرێت، سەبارەت بەم بابەتە بە شێوەیەکی دیار بێدەنگ بووە. زیائو دەڵێت: «هۆشدارییە چینییەکان بێدەنگترن و وشەسازیی جیاواز بەکار دەهێنن؛ چوارچێوەی سەرەکی بریتییە لە لەدەستدانی کۆنترۆڵی ئۆپەراسیۆنی، بەکارهێنانی خراپ و پشێویی کۆمەڵایەتی، نەک لەناوچوونی مرۆڤایەتی».
چن ییخین، بەرپرسی هەواڵگریی چین، ڕۆژی یەکشەممەی ڕابردوو وتارێکی بڵاو کردەوە و تێیدا وردەکاریی خستە ڕوو لەبارەی پێویستیی تێکەڵکردنی ژیریی دەستکرد وەک پیشەسازییەکی ستراتیژی لە پەرەپێدانی ئابووریی وڵاتدا، لە کاتێکدا مەترسییە فراوانەکانی تەکنەلۆژیای لە دیدی پەکینەوە ڕوون کردەوە. بەدەر لە مەترسییە ناسراوەکانی لایەنی دوژمنکار کە ژیریی دەستکرد بۆ هێرشی سایبەری، بڵاوکردنەوەی زانیاریی هەڵە و دزینی نهێنییەکان بەکاری دەهێنن، چن هۆشداری دا کە تەکنەلۆژیاکە دەتوانێت کۆمەڵگە ناسەقامگیر بکات و ئاسایشی سیاسیی چین بخاتە مەترسییەوە.
هەروەها ئاماژەی بەو مەترسییانە کرد کە لەلایەن کردارە قۆرخکارییەکانی هەندێک وڵاتەوە دروست دەبن، کە ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ ئەمریکا سەبارەت بە کۆنترۆڵی هەناردەکردن.
زیائو زیاتری خستە ڕوو و گوتی کە لەبری گفتوگۆی گشتی و نامەی کراوە دەربارەی مەترسییەکانی سەلامەتیی ژیریی دەستکرد، بەشێکی زۆری بەڕێوەبردنی ژیریی دەستکردی چین لە پشت پەردەکانەوە لە ڕێگەی کاری پابەندبوونی کۆمپانیاکان بە پێوانە تەکنیکییەکانی دەسەڵاتداران، هەڵسەنگاندنەکانی سەلامەتی و فایلی کارگێڕییەوە ئەنجام دەدرێت.
ڕێڕەوی پەرەپێدانی کۆمپانیا چینییەکانیش جیاوازە لە هاوتا ئەمریکییەکانیان، کە ئەوەش ڕەنگدانەوەی پێشینە و سنووردارکردنە جیاوازەکانە. لە کاتێکدا تاقیگە چینییەکان بە خێرایی مەودای نێوانیان لەگەڵ سەرکردە ئەمریکییەکانی وەک Anthropic و OpenAI کەم کردووەتەوە، مۆدێلەکانیان هێشتا لە دواوەی پێشکەوتووترین سیستەمە ئەمریکییەکانن، بەشێکی بەهۆی سنووردارکردنی هێزی ژمێرکاری (Computing Power) و سەرمایە خۆی دەبینێتەوە.
لیانگ وێنفێنگ، دامەزرێنەری DeepSeek، لە کۆنگرەیەکی تەلەفۆنیی دزەپێکراودا لە مانگی تەممووزدا بە وەبەرهێنەرانی گوت کە گەورەترین مەودا لە نێوان تاقیگە چینی و ئەمریکییەکاندا دەگەڕێتەوە بۆ دەستگەیشتن بە پێشکەوتووترین پرۆسێسەرەکانی ژیریی دەستکرد کە بۆ ڕاهێنانی مۆدێلەکان پێویستن، بەهۆی سزاکانی ئەمریکاوە، لەگەڵ نزمتربوونی ئاستی وەبەرهێنانی سەرمایە.
کۆمپانیا چینییەکان زیاتر پاڵنەریان هەیە لە ڕووی بازرگانییەوە بۆ بەپارەکردن و بەدەستهێنانی قازانج، کە ئەمەش لەوانەیە وایان لێ بکات کەمتر سەرنجیان لەسەر ئەو پەرەسەندنانە بێت کە دەبنە هۆی دروستکردنی مەترسییە توندڕەو یان بنەڕەتییەکان.

سو لە کۆمپانیای Omdia دەڵێت: «ئەمریکا زۆر تامەزرۆیە بۆ تێپەڕاندنی زیاتری سنوورەکان ، لە چیندا ڕەنگە سەرنجێکی کەمتر لەسەر توانای پێشڕەوی هەبێت، بەڵام سەرنجێکی زیاتر لەسەر ئەوەیە کە چۆن ژیریی دەستکرد بەرهەمدارتر و بازرگانیتر بکرێت».

پەرەسەندنە تەکنەلۆژییەکانی چین هاوکات بووە لەگەڵ پەرەسەندنی خێرای ئابووریی وڵاتەکە و بەرزبوونەوەی لە گۆڕەپانی جیهانیدا لە چەند دەیەی ڕابردوودا. لەگەڵ گەشەسەندنی پیشەسازیی ژیریی دەستکردی وڵاتەکە، زۆرێک لە چینییەکان بینیویانە کە ئەو پێشکەوتنە وەک بەڵگەیەکی تری سەرکەوتنی تەکنەلۆژیای چین سەیر دەکرێت.

سو دەڵێت: «لە چین کلتوورێکی زۆر لایەنگری ژیریی دەستکرد هەیە، تەکنەلۆژیا هەمیشە وەک شانازییەکی نیشتمانی سەیر کراوە».

ئەم تێڕوانینە پێچەوانەی ئەمریکایە، کە لەوێدا گومانکردن لە کۆمپانیا گەورەکان و حکومەت لەپاڵ دژایەتیکردنی ناوەندەکانی داتای ژیریی دەستکرددا گەشەی کردووە.
لە دەیەی ڕابردوودا، تەکنەلۆژیا چینییەکان لە مۆبایلە زیرەکەکان و ئۆتۆمبێلە کارەباییەکانەوە تاوەکو پاتری و سوپەرکۆمپیوتەرەکان زیاتر ڕووبەڕووی هاوتا ئەمریکییەکانیان بوونەتەوە و لە هەندێک بواردا تێپەڕاندوونی.
بۆ زۆرێک لە چینییەکان، ئەم مێژووە چاوەڕوانییەکی ناڕاستەقینەی دروستکردووە کە تەکنەلۆژیایەکی نوێ دەتوانێت هەم سوودی ئابووری، خۆشگوزەرانی و هەم هێزیش بهێنێت.
گرێیس شاو، توێژەری تەکنەلۆژی و دامەزرێنەری نامەی ئاڕاستەکراوی پیشەسازیی AI Proem دەڵێت: «هاووڵاتیی ئاسایی بینیویەتی کە چەندە قازانجی ئابووری، خۆشگوزەرانی و ئاسانکاریی تەکنەلۆژیا هێناویەتی بۆیان، بۆیە گریمانەیەکی نەوتراو هەیە کە ژیریی دەستکردیش دەتوانێت هەمان شت بکات».

خەڵکی چین چاوەڕوانی ئەوەن کە لە حکومەت بڕوانن بۆ پاراستن.حکومەت چەندین جار ئارەزووی خۆی پیشان داوە بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵی خۆی بەسەر بەهێزترین کۆمپانیاکانی وڵاتدا. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، پەکین هەڵمەتێکی مێژوویی دەست پێ کرد بۆ سنووردارکردنی دەسەڵاتی گەورەترین ناوەندی وڵات لە کەرتەکانی تەکنەلۆژیا و یارییەوە تاوەکو پەروەردە، کە زیاتر لە ١.٥ تریلیۆن دۆلار لە بەهای بازاڕیی ئەو کۆمپانیایانەی تێکشکاند.
شاو دەڵێت: «متمانەیەکی ناوخۆیی هەیە لەلایەن خەڵکەوە کە حکومەت جارێکی تر وەک کەسایەتییەکی باوان هەڵسوکەوت دەکات بۆ کێشانی چوارچێوەکان و ڕێنمایییەکان بۆ ئەم تەکنەلۆژیا نوێیە».
شی لە لیاۆنینگ یەکێکە لەو کەسانە، باوەڕی وایە سوودەکانی ژیریی دەستکرد هێشتا لە نیگەرانییەکان زیاترە، و پەرەپێدانی ژیریی دەستکرد دەبێت نەوەستێت تەنیا لەبەر ئەوەی هەڵگری مەترسییە. ناوبراو دەڵێت: «پێم وایە دەبێت بەردەوام بین لە وەبەرهێنانی بەهێزتر لە ژیریی دەستکرد و پەرەپێدانی بپارێزین؛ لە کۆتاییدا، سنووردارکردنی تەکنەلۆژیا بەو مانایە نییە کە ڕاگرتنی پێشکەوتنەکەی مسۆگەر دەکات. چین وڵاتێکی گەورەیە و هۆکاری گەورەتری هەیە بۆ پێشینەدان بە پەرەپێدانی ژیریی دەستکرد».



سەرچاوە : CNN


https://www.cnn.com/2026/09/17/tech/china-ai-debate-intl-hnk