پوختەی زانستی (Abstract):
ئەم وتارە شیکارییەکی زانستی پێشکەش دەکات سەبارەت بە داواکارییە فەرمییەکەی ئەم دواییەی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان (نوسینگەی کۆمیسەری بەرزی مافەکانی مرۆڤ - OHCHR) بۆ ناچارکردنی کۆمپانیا زەبەلاحەکانی تەکنەلۆژیا بە گۆڕینی مۆدێلی کارکردنی پلاتفۆرمەکانیان بە ئامانجی پاراستنی منداڵان لە ژینگەی دیجیتاڵیدا. وتارەکە لەسەر بنەمای ڕێنماییە نوێیەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان (Getting Children's Safety Online Right) کە لە کۆتایی مانگی ئایاری ٢٠٢٦دا بڵاوکرانەوە، لێکۆڵینەوە لە کێشەی دیزاینی نادروستی ئەپەکان دەکات. لەم لێکۆڵینەوەیەدا دەردەکەوێت کە قەدەغەکردنی گشتگیری سۆشیاڵ میدیا بۆ تەمەنە جیاوازەکان بەس نییە، بەڵکو دەبێت ستراتیژی "پاراستن لە ڕێگەی بنیادنان و دیزاینەوە" (Safety by Design) وەک بنەمایەکی زانستی و یاسایی لەلایەن کۆمپانیاکانی تەکنەلۆژیاوە پەیڕەو بکرێت.

پێشەکی و گریمانەی توێژینەوە (Introduction & Hypothesis)
لە سەردەمی شۆڕشی پیشەسازی چوارەم و گەشەسەندنی خێرای ژیریی دەستکرد و پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکاندا، منداڵان زیاتر لە هەر کاتێکی تر لەگەڵ جیهانی ئینتەرنێتدا تێکەڵ بوون. ئەم ژینگە نوێیە دەرفەتی زێڕینی بۆ فێربوون و داهێنان ڕەخساندووە، بەڵام هاوکات منداڵانی ڕووبەڕووی مەترسی جددی وەک پێشێلکردنی حەرەمی تایبەتی، ئاڵوودەبوون، و خراپ بەکارهێنان کردووەتەوە.

گریمانەی سەرەکی توێژینەوەکە: "هەوڵەکانی ئێستای دەوڵەتان تەنها لە ڕێگەی قەدەغەکردنی تەمەنەوە (وەک ئەوەی لە ئوسترالیا یان مالیزیا پەیڕەو دەکرێت) ناتوانن بنبڕی مەترسییەکانی سەر منداڵان بکەن ئەگەر کۆمپانیاکانی تەکنەلۆژیا ناچار نەکرێن لە ڕووی پێکهاتە و دیزاینی بنەڕەتییەوە سەکۆکانیان ئارام بکەن؛ چونکە گرفتەکان لە سروشتی سیستمە بازرگانییەکاندا خۆیان حەشارداوە". ڤۆڵکەر تورک (Volker Türk)، کۆمیسەری بەرزی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئاماژە بەوە دەکات کە زیانەکانی سەر منداڵان قەدەری حەتمی نین، بەڵکو دەرەنجامی ڕاستەوخۆی بژاردە بازرگانی و تەکنیکییەکانی کۆمپانیاکانن.

بنەما زانستییەکان و میتۆدۆلۆژیا (Scientific Methodology & Principles)
ئەم توێژینەوەیە پشت بە میتۆدۆلۆژیای شیکاریی چۆنایەتی و پێوەرە نێودەوڵەتییەکان دەبەستێت، بە تایبەتی لەسەر بنەمای چارچێوەی ١٠ خاڵی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ سەلامەتی ئۆنلاینی منداڵان. ئەم چارچێوەیە پاڵپشتە بە "پەیماننامەی مافەکانی منداڵ"ی نەتەوە یەکگرتووەکان کە تێیدا جەخت لەسەر باشترین بەرژەوەندی منداڵ و پاراستنی حەرەمی تایبەتی دەکاتەوە.

لە ڕوانگەی دەمارناسی و دەروونناسی ڕەفتارییەوە، پلاتفۆرمەکان شێوازی "دیزاینی ئاڵوودەکەر" (Addictive Design) بەکاردەهێنن. تایبەتمەندییە هاندەرەکانی مێشک کە هۆرمۆنی دۆپامین بە ناڕێکی چالاک دەکەن بریتین لە:
* گەڕانی بێبڕانەوە (Infinite Scroll): کە بوار نادات بە سیستمی کۆنترۆڵی دەماریی منداڵەکە پشوو بدات و کاتی بەکارهێنان بە شێوەیەکی ناتەندروست درێژ دەکاتەوە.

لێدانی خۆکار (Autoplay):
کە مێشکی منداڵ ڕووبەڕووی لێشاوی زانیاری بەردەوام دەکاتەوە بەبێ ویستی خۆی.

ئاگادارکردنەوە بەردەوامەکان (Persistent Notifications):
کە سەرنجی منداڵەکە هەمیشە بۆ سەر شاشەکە تێکدەدەن و ناهێڵن لەسەر چالاکییە فیزیکییەکان چڕ ببێتەوە.

ئەم بنەما زانستییانە دەیسەلمێنن کە بارگرانی پاراستن نابێت تەنها بخرێتە سەر شانی دایک و باوک، بەڵکو پێویستە یاساکان گۆڕانکاری لە سەرچاوەی پلاتفۆرمەکاندا بکەن.

### لێکۆڵینەوە و گفتوگۆ (Discussion & Scientific Analysis)

شکستی قەدەغەکردنی گشتگیری تەمەن (Blanket Bans):
لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٥ و سەرەتای ساڵی ٢٠٢٦، چەندین دەوڵەت وەک ئوسترالیا، ئەندەنوسیا و مالیزیا یاسای توندیان بۆ قەدەغەکردنی بەکارهێنانی سۆشیاڵ میدیا بۆ منداڵانی خوار تەمەنی ١٦ ساڵ دەرکرد. بەڵام داتاکان نیشان دەدەن کە ئەم ڕێوشوێنانە بە ئاسانی لە ڕێگەی لایەنی تەکنیکی وەک VPN یان بەکارهێنانی ئەکاونتی ساختەوە تێدەپەڕێنرێن. نەتەوە یەکگرتووەکان هۆشداریدەدات کە ئەم جۆرە قەدەغەکردنە توندانە تەنها دەبنە هۆی پاڵنانی منداڵان بەرەو پێگەی تاریکتر و مەترسیدارتر (Dark Web) کە هیچ جۆرە چاودێرییەکیان لەسەر نییە.

مەرجی "پاراستن لە ڕێگەی بنیادنانەوە" (Safety by Design):
پێگی هیکس (Peggy Hicks)، بەڕێوەبەری کاروباری گشتی لە نوسینگەی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئاماژە بەوە دەکات کە کۆمپانیاکان لەبەردەم دوو بژاردەدان: یان خۆیان دیزاینی کارکردنیان بگۆڕن بۆ پاراستنی منداڵ، یان لە ڕێگەی یاسای توند و غەرامەی دارایی قورسەوە ناچار بەوە دەکرێن. لێکۆڵینەوەکە پێشنیاری "هەڵسەنگاندنی ناچاریی کاریگەرییەکانی مافی منداڵ" (Child Rights Impact Assessments) دەکات پێش ئەوەی هەر بەرهەمێکی نوێی تەکنەلۆژی بخرێتە بازاڕەوە، لەگەڵ بەهێزکردنی شەفافییەت و لێپرسینەوە لەو کۆمپانیایانەی کە زانیارییەکانی منداڵان بۆ مەرامی بازرگانی و ڕیکلام بەکاردەهێنن.

دەرەنجام و ڕاسپاردەکان (Conclusion & Recommendations)
مەترسییەکانی سەر منداڵان لە جیهانی دیجیتاڵیدا دیاردەیەکی سروشتی نین، بەڵکو دەرەنجامی ڕاستەوخۆی مۆدێلە بازرگانی و تەکنیکییەکانی کۆمپانیاکانی تەکنەلۆژیان. قەدەغەکردنی تەواوەتی پلاتفۆرمەکان ناتوانێت چارەسەرێکی ڕیشەیی بێت.

پێویستە ئەم ڕاسپاردانەی خوارەوە لەلایەن یاسادانەران و کۆمپانیاکانەوە جێبەجێ بکرێن:

١. یاسادانانی نێودەوڵەتی: دەبێت حکومەتەکان فشار بخەنە سەر کۆمپانیاکان بۆ جێبەجێکردنی دیزاینی پێشوەختەی ئارام (Safety by Design) بە جۆرێک کە تایبەتمەندییە ئاڵوودەکەرەکان بۆ بەکارهێنەرانی خوار تەمەنی ١٨ ساڵ پەکبخرێن.
٢. پاراستنی توندی زانیارییە کەسییەکان: کۆکردنەوە و بەبازاڕکردنی داتای منداڵان بۆ کڕینی ڕیکلام دەبێت بە یاسا بە تەواوی قەدەغە بکرێت.
٣. سیستمی پارێزراوی پشتڕاستکردنەوەی تەمەن: بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای دۆستانە بۆ دڵنیابوونەوە لە تەمەنی بەکارهێنەر بەبێ پێشێلکردنی حەرەمی تایبەتی یاخود کۆکردنەوەی بەڵگەنامەی هەستیاری ناسنامە کە مەترسی لەسەر داتاکانی منداڵان و گەورەساڵان دروست دەکات.
٤. گوێگرتن لە منداڵان: پێویستە ڕاوێژ بە منداڵان و گەنجان بکرێت لە کاتی داڕشتنی یاسا و ڕێساکانی پەیوەست بە سەلامەتی ئۆنلاین بۆ تێگەیشتن لە خواست و نەوەی نوێ.

---
سەرچاوە زانستییە باوەڕپێکراوەکان:
3. Al Jazeera, (May 29, 2026). *UN urges 'urgent' action to protect children online*.
UN warns social media bans alone will not keep children safe، THE STARS