سووتەمەنییە کاغەزییەکەی ژیریی دەستکرد؛ بۆچی کۆمپانیا تەکنۆلۆژییەکان کتێبە کۆنەکانی جیهان دەسڕنەوە؟

ڕاپۆرتی بی بی سی

فرۆشیارانی کتێبە دەستی دووەکان لە سەرانسەری جیهاندا تێبینیی دیاردەیەکی نائاسایی و سەرنجڕاکێش دەکەن؛ کڕینی بەکۆ و زەبەلاحی هەزاران بەرگەکتێب و ناردنیان بۆ کۆگاکانی دوورەدەست. ستوارت مانلی، فرۆشیارێکی دێرینی کتێب لە کتێبخانەی Barter Books لە بەریتانیا، دوای ٣٠ ساڵ کارکردن لەم بوارەدا تووشی سەرسوڕمان بووە کاتێک کۆمپانیایەکی کەنەدی لە یەک داواکاریدا ئەوەندەی تەواوی فرۆشی هەفتەیەک کتێبی لێ کڕیوە. ئەمە تەنیا ڕووداوێکی تاقانە نییە، بەڵکو لە زۆرێک لە کتێبخانە سەربەخۆکانی جیهان دووبارە دەبێتەوە. هۆکاری ئەم داواکارییە گەورەیە خوێنەرە ئارەزوومەندەکان نین، بەڵکو تێرکردنی ئاپێتای بێپایانی تەکنۆلۆژیایەکی نوێیە: ژیریی دەستکرد.
ئەم شەپۆلە نوێیەی فرۆشتنی کتێبە کۆنەکان پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە بڕیارێکی دادگای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە هەیە لە ساڵی ٢٠٢٥. دادوەر ویلیام ئالسۆپ لە داوایەکی یاساییدا کە لەلایەن سێ نووسەرەوە دژی کۆمپانیای ئەنسرۆپیک (Anthropic) تۆمار کرابوو، بڕیاری دا کە بەکارهێنانی کتێبە کڕدراوەکان بۆ مەشقپێکردنی سیستەمەکانی ژیریی دەستکرد پێشێلکاریی مافی کۆپیکردن (Copyright) نییە، چونکە ئەم پڕۆسەیە بە بەکارهێنانی "داڕێژەرانە" (Transformative) دادەنرێت. دوای بڵاوبوونەوەی بەڵگەنامەکانی دادگا لە مانگی ڕابردوودا، دەرکەوت کە کتێبەکان لە میانی پڕۆسەی مەشقپێکردنی چاتبۆتی Claude لەناو دەبرێن. وتەبێژێکی کۆمپانیاکە جەختی کردەوە کە سیستەمەکەیان لەسەر تێکەڵەیەک لە داتای جۆراوجۆر مەشق دەکات و هیچ کتێبێکی دەگمەن یان مێژوویی لەناو نابات، بەڵام پڕۆسەی لەناوبردنی کتێبەکان تووشی نیگەرانیی کردوون.
بەڵگەنامەکانی دادگا ئاشکرایان کرد کە پڕۆژەی وەرگرتنی زانیاریی کتێبە کۆنەکان لە ناوخۆی کۆمپانیای ئەنسرۆپیکدا بە "پڕۆژەی پاناما" (Project Panama) ناوبراوە. ئامانجی سەرەکیی ئەم پڕۆژەیە بریتی بووە لە "سکانکردنی وێرانکەر" (Destructive scanning)ی هەموو کتێبەکانی جیهان. لەم پڕۆسەیەدا، کتێبەکان دەنێردرێن بۆ بنکەی پیشەسازی تا بڕبڕەی پشتیان لێ ببڕێت و پەڕەکانیان بە خێراییەکی زۆر ڕەقەم بکرێن، پاشان پاشماوە کاغەزییەکان دەدرێنە ڕیسایکڵکردن. خاوەنکتێبخانەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بەردەوام لە فۆڕومەکاندا باس لەم دیاردەیە دەکەن، چونکە داواکارییەکان زۆر ئاڵۆزن؛ لە دەقە لاتینییە فەرامۆشکراوەکانەوە تا ڕۆمانە وێسترنە کۆنەکان دەگرنەوە.
پسپۆڕان ڕوونی دەکەنەوە کە دەستگەیشتن بە بابەتی جۆراوجۆر و دەگمەن هۆکاری سەرەکیی ڕووتێکردنی کۆمپانیاکانە بۆ کتێبە دەستیدووەکان. ئەم دەقە دەگمەنانە ماددەی نوێ و فرەڕەنگ بۆ مۆدێلە زمانییە گەورەکان (LLMs) دابین دەکەن تاوەکو توانای تێگەیشتن و ئاخاوتنی خۆیان پێش بخەن. لە هەمان کاتدا، لایەنی یاساییش لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر جیاوازە. پڕۆفیسۆر ئێمیلی هەدسن، پسپۆڕی مافی خاوەندارێتی لە زانکۆی ئۆکسفۆرد، ئاماژە بەوە دەکات کە یاساکانی بەریتانیا جیاوازن لە ئەمریکا و دروستکردنی پەرتووکخانەی مەشقپێکردن پێویستی بە ڕەزامەندیی ڕاستەوخۆی خاوەنی مافی کۆپیکردن هەیە.
ئەم بارودۆخە دووڕیانێکی ئەخلاقیی بۆ فرۆشیارانی کتێب دروست کردووە. دیڤید تۆبین لە کتێبخانەی Walden Books لە لەندەن و دێرێک واکەر لە کتێبخانەی McNaughtan's لە ئۆدینبەرە ئاماژە بەوە دەکەن کە لەناوچوونی کتێب هەستێکی ناخۆشیان پێ دەبەخشێت، بەتایبەت ئەگەر چاپێکی تاقانەی سەدەی هەژدەهەم بێت کە تەنیا یەک دانەی لە جیهاندا ماوەتەوە. بەڵام لەلایەکی ترەوە، فرۆشتنی ئەو کتێبانەی بە ساڵان لە ڕەفەکاندا تۆزیان لێ نیشتبوو و کەس نەیاندەکڕین، سوودێکی ئابووریی باشی هەیە. وەک فرۆشیاران دەڵێن، جیهان پێویستی بە ملیۆنان دانەی کۆپیی ڕۆمانە باوەکان (وەک داڤینچی کۆد) نییە و ڕیسایکڵکردنیان هەنگاوێکی ئەرێنییە، بە مەرجێک کتێبە دەگمەن و مێژووییەکان بپارێزرێن.
سەرچاوە: بی بی سی